Tuimelen, rollen en buitelen
03/07/2009 19:21
Material for the Spine
STEVE PAXTON / CONTREDANSE
Na vier jaar voorbereidingstijd heeft de Brusselse organisatie Contredanse de langverwachte dvd Material for the Spine – A Movement Study uitgebracht. Het werkstuk biedt een inkijk in en is tevens de neerslag van het bewegingsonderzoek dat de Amerikaanse danser Steve Paxton sinds 1986 voert naar de wervelkolom. Deze digitale lecture demonstration, vier uur lang en met Paxton in de hoofdrol, wil licht werpen op ‘het mysterie dat zich aan ons gezichtsveld onttrekt’ maar wel de ruggengraat vormt van al onze handelingen en acties.
De twee secties van de dvd kronkelen rond elkaar als de twee lijnen van een helix. De hoofdmoot van ‘Forms’ bestaat uit oefeningen en puzzels die zich op de vloer afspelen en die Paxton heeft ontworpen om studenten in staat te stellen sensaties die samenhangen met de wervelkolom, de musculaire weefsels en energetische connecties bewuster te ervaren. De tweede sectie, ‘Sensations and senses’, maakt excursies naar de zwaartekracht, de rol van de pelvis (of heupgordelstructuur), de adem, de 360-graden ruimtelijke ervaring, de relatie met de omgeving door extensie en projectie van het lichaam tot in de vingertoppen toe, enzovoort. Beide secties klikken als wervels in elkaar, want vormen, sensaties en zintuigen zijn niet los van elkaar te denken.
Material for the Spine drukt het geloof uit in de kracht van sensoriële exploratie als voorwaarde voor een dansvoorstelling. Sensaties en – meer nog – bewustwording ervan, vormen immers het palet van de danser, vindt Paxton. Het lichaam heeft een grote autonomie. Wanneer ‘het’ aan het dansen gaat, komen opgestapelde sensaties en emoties als kleurstoffen vrij. Het gaat letterlijk en figuurlijk om een psychisch en fysisch fenomeen, waarvan de complexiteit nooit uitgeput geraakt.
Het grote publiek kent Steve Paxton vooral van die ‘fenomenale’ voorstellingsmomenten. Improvisaties als Goldberg Variations en Some English Suites stonden op podia hier te lande en hebben bijgedragen tot de reputatie van Paxton als ‘sensationele’ danser. Voor sommigen zal het misschien ontluisterend zijn om te horen hoe Paxton zelf deze dansen becommentarieert als een samenspel van anatomische en neurologische bijzonderheden, alsof de magie kan worden uitgebeend tot botten en spieren. Maar dat is des te sprekender, want de perceptie van kunst berust doorgaans wellicht op een onvermijdelijk misverstand: het podiumgebeuren is doordrongen van projecties die – onafhankelijk van de basisbekommernissen van de kunstenaar – een eigen vlucht maken.
Material for the Spine helpt een brug te slaan tussen het domein van de voorstelling en de interne keuken die aan de basis ervan ligt. Het is een duik in het onderzoekslaboratorium, waar we Paxton tegenkomen in de rol van leraar en bewegingswetenschapper. Toen hij in 1986 met zijn living science begon, kon hij al buigen op dertig jaar danspraktijk, gaande van zijn opleiding als turner en zijn scholing in moderne en postmoderne danstechnieken (Limon, Merce Cunningham) over exploraties van het wandelen (voorstellingen in de jaren zestig bij onder andere het Judson Dance Theater) tot de contactimprovisatie waarvan hij in 1972 de grondlegger was. Material for the Spine isoleert uit deze vleesgeworden encyclopedie de thematiek van de wervelkolom en puurt de inzichten verder uit in een reeks oefeningen.
Wie Paxton nooit heeft zien lesgeven, zal zich verbazen over de striktheid en welhaast klassieke normativiteit waarmee hij vormen (shapes) introduceert en als ideaalbeeld opgeeft. De wervelkolomoefeningen zijn uitgepuurde bewegingsschema’s die technisch uitdagend zijn op het vlak van coördinatie en finesse. Er is de aan danseres en generatiegenote Simone Forti ontleende crescent roll, zo genoemd omdat de over de vloer rollende dansers croissants of ingebonden worsten lijken. De andere rol, de helix, verloopt spiraalgewijs via een extreme twist van de torso. Beide rollen kunnen vanuit verschillende lichaamsdelen geïnitieerd worden. De vier puzzels zijn dan weer eerder vreemde coördinatierebussen (eveneens op de vloer uitgevoerd) die de ruimtelijke oriëntatie op de proef stellen en de zintuigen daardoor des te meer engageren.
De sleutel om deze aanpak te begrijpen zit vervat in de training die Paxton sinds de jaren zestig genoot in oosterse gevechtskunsten als tai chi en aikido. Hij is gefascineerd door het gebruik van ‘ki’ als energetische vector. Een leven lang bestudeerde hij de aikidorol, een diagonale rol die de crash van het vallen transformeert tot een intelligente buiteling met momentum en veerkracht. Paxton vertelt op de dvd dat de meeste bewegingen tot stand komen door een ‘opbreken’ van het lichaam. Waar het lichaam totale eenheid vindt, komt het meestal ook tot stilstand. In de aikidorol echter kunnen stilstand en beweging samengaan. Alle delen werken samen; het gaat om een design van een vormelijk omhulsel dat intact blijft doorheen de beweging en waarin tal van events of bewegingsmanifestaties plaatsgrijpen als onder een vergrootglas. De oefeningen die Paxton ontwikkelde, streven een gelijkaardige essentie, eenheid, purificatie en complexiteit na. Het zijn strak gecomponeerde modulaire vormen die bewegingsmeditaties mogelijk maken.
Dit klinkt misschien allemaal nogal abstract, maar de verdienste van de dvd is dat hij het geheel aan de hand van uitvoerig beeldmateriaal en visuele ingrepen aanschouwelijk weet te maken. Makers Florence Corin en Baptiste Andrien, multimediakunstenaars met danservaring en werkzaam bij Contredanse, gebruiken nu eens materiaal uit Paxtons beeldarchief, dan weer uit speciaal door hen gefilmde opnamen van lezingen, workshops en scènes uit Paxtons leven op het platteland in Vermont. Nu en dan gebruiken ze animatie of brengen ze de lichamen geabstraheerd in beeld door ze te filmen vanonder een glasplaat, vanuit een extreem kikvorsperspectief. Procédés als deze worden na verloop van tijd wel wat uitgemolken, net zoals het geanimeerde skeletfiguurtje dat door het beeld struint als cartoon en wetenschappelijk embleem tegelijk. Het gevaar van een te grote visuele formattering of didactische ‘verfraaiing’ loert wel eens om de hoek. Toch zijn er evenzeer voorbeelden van een meer rechttoe rechtaan documentaire aanpak, evenals meerdere geslaagde poëtische evocaties. Knap.
Is de beeldtaal van de dvd bewust veelzijdig, dan is het de stem van Paxton die het geheel bundelt en tot een indringende ervaring maakt. Paxtons stem is een palet op zich. Nu eens horen we een diepe grafstem die ons als vanuit een hiernamaals toespreekt met het gezag van een onthechte zenmeester, dan weer breekt het timbre open in een lofzang. De stem oreert, declameert, souffleert, gidst, maant aan, gromt… en grinnikt. In dat bijna duivels lachje hoor ik een relativering en diepe menselijkheid, maar ook een faustiaanse dubbelzinnigheid. Paxton is een wetenschapper, een woordkunstenaar, een genie ontsnapt uit de fles.
Een hoogtepunt voor mij is dan ook de zestien minuten lange ingesproken handleiding voor de ademhaling waarbij het scherm zwart blijft. Deze bodywork audioguide met instructies is een verbaal hoogstandje en heeft tegelijk de zeggingskracht van een sonoor kunstwerk.
Voor wie is deze dvd nu bestemd en met welk doel? Is hij in de eerste plaats een handleiding voor dansbeoefenaars? Sommige oefeningen lenen zich inderdaad tot onmiddellijke praktische omzetting. Maar tegelijk pretendeert de dvd niet de lessen van Paxton en het belang van hands-on contact in de studio te vervangen. Is het een introductie voor de leek of verdieping voor wie al van wanten weet? Is het een kunstwerk of didactisch hulpinstrument? Een testament van een halve eeuw danspraktijk of een multimediaal essay over één aspect (een pars pro toto)? Het antwoord op deze vraag bleef Paxton zelf ook schuldig tijdens de twee lezingen die hij gaf ter gelegenheid van de release (in Amsterdam en recent in Brussel). En misschien maar goed ook. Het laat nog veel te ontdekken. ‘Iedere vraag leidt tot een nieuw platform van vragen’, zei Paxton in Amsterdam.
Een van de vele vragen die rijzen bij het bekijken van de dvd, is of Material for the Spine een techniek is. De grootmeesters van de twintigste-eeuwse dans (Graham, Limon, Humphrey, Cunningham) hebben naast een oeuvre een ‘techniek’ nagelaten als erfenis. Maar waar in die gevallen ‘techniek’ een isolement is van een deelaspect dat tot een herkenbare stijl leidt en daarmee ook een idioom consolideert, isoleert en reduceert Paxton met een ander doel. Hij is een ‘radicalist’ in die zin dat hij naar de wortels (radix) peilt. Het is een zoektocht naar een zaadje, dat in velerlei vormen terug open kan bloeien, niet in het minst in improvisaties.
Als het geheel wat duizelingwekkend wordt, is dat niet door de structuur van de dvd (die helder is), maar veeleer door het besef dat achter het kleinste vingerkootje een schatkamer aan bevindingen schuilt. Het lichaam is grondeloos en we tuimelen erin.
MYRIAM VAN IMSCHOOT
Material for the Spine, een uitgave van Contredanse, werd gerealiseerd door Baptiste Andrien, Florence Corin en Steve Paxton, met artistiek advies van Patricia Kuypers en Lisa Nelson. De dvd heeft Engelse en Franse ondertitels. Een artistieke spin-off van dit project is de video-installatie The Phantom Exhibition, die op basis van (rest)materiaal van de dvd een multimediale onderdompeling creëert voor de bezoeker.
www.contredanse.org
